پسته گیاهی است که از دیرباز در نقاط مختلف ایران مورد کشت و پرورش قرار می‌گرفته است. جنگل‌های وحشی و خودروی پسته در ناحیه شمال شرقی ایران و نواحی هم‌مرز با ترکمنستان و افغانستان، پیشینه‎ای باستانی دارد و تصور می‎رود که این درخت حدود ۴-۳ هزار سال قبل در ایران اهلی‌شده و مورد کشت‌ وکار قرارگرفته است. سبزوار و سرخس را از قدیمی‌ترین مناطق کشت پسته می‎دانند. سابقه کاشت پسته در دامغان، سمنان و قزوین را به قرن هفتم هجری و در استان کرمان به قرن دوازدهم هجری نسبت می‎دهند. کاشت پسته در سایر نقاط ایران سابقه ۲۰۰-۱۵۰ ساله دارد. علیرغم سابقه طولانی کاشت پسته در ایران، احداث باغ پسته و پسته‌کاری در دهه‌های اخیر توسعه بیش‌ازپیش، فزاینده‌ای داشته است.

ارزش تولید محصول پسته حدود ۱۰ درصد از درآمدهای غیرنفتی کشور است. کشور ایران ازنظر سطح زیر کشت و میزان تولید، مقام دوم جهان را دارا است و ۵۳ درصد از سطح زیر کشت و ۴۷ درصد از میزان تولید جهانی را در سال ۲۰۱۲ به خود اختصاص داده بود. بر اساس آمار اتاق بازرگانی به نقل از سازمان گمرک در سال ۱۳۹۶ پسته با ۸۲۴ میلیون دلار ارزآوری برای کشور، رتبه هشتم صادرات نفتی و غیرنفتی را دارا بود. محصول پسته به‌عنوان یک محصول استراتژیک و پربازده کشاورزی با توجه به مقاومت زیاد در برابر خشکی و شوری، نقش قابل‌توجهی در وضعیت اجتماعی و اقتصادی کشاورزان مناطق خشک و نیمه‌خشک دارد. در سال‌های اخیر و با شدت گرفتن وضع تحریم‌ها، حتی در کشورهایی که اقبال خوبی به پسته ایران وجود داشت، محدودیت‌های وضع‌شده بر شرکت‌های ایرانی برای دسترسی به تأمین مالی بین‌المللی مانع از رشد صنعت پسته این کشور در بازارهای بین‌المللی شد.

طیف گسترده‌ای از کشورهای پنج قاره، خریدار مستقیم پسته ایران هستند. آسیا با بیش از ۳۴ هزار تن، اروپا با بیش از ۹ هزار تن، آفریقا با بیش از ۴۰۳ تن، آمریکا با بیش از ۲۴۸ تن و اقیانوسیه با بیش از ۱۱۰ تن، بزرگ‌ترین بازارهای صادرات مستقیم پسته خندان ایران در ۱۰ ماهه نخست سال ۱۳۹۱ بود.

موطن اصلی و قدمت درخت پسته

درخت پسته معمولی و یا پسته ایرانی پیستاکیا ورا (Pistacia vera) به شکل جنگلهای انبوه در شمال شرقی ایران دیده می‌شود لذا می‌توان گفت که اصل این جور پسته از ایران است. درخت پسته از ایران به سایر نقاط مخصوصا به سواحل دریای مدیترانه (جنوب اروپا و شمال آفریقا) رفته است.

مشخصات گیاه شناسی درخت پسته

درخت پسته گیاهی است دو پایه یعنی گلهای نر و ماده جدا از یکدیگر و روی درخت مجزا قرار گرفته است. گل آذین درخت پسته بطور کلی خوشه‌ای است و در خوشه نر که گلها به یکدیگر فشرده و متراکم هستند. تعداد زیادتری گل مشاهده می‌شود تا در خوشه ماده که فاصله از گلها یکدیگر زیاد است و به همین علت این نوع گلها خوشه افشان و شلی تشکیل می‌دهند.

گلهای ماده دارای یک تخمدان و یک تخمچه هستند ولی کلاله منشعب و دارای سه شاخه است. برگ درخت پسته از ۵ تا ۷ برگچه تشکیل شده است. ریشه درخت محوری و عمودی است و تا عمق بیشتر از دو متر در داخل خاک فرو می‌رود. تلقیح گلهای ماده بوسیله باد انجام می‌گیرد.

آب و هوای مطلوب پسته

درخت پسته به سرمای شدید زمستان و گرمای زیاد تابستان هر دو مقاوم است. درخت پسته با هوا و زمین مرطوب سازگاری ندارد. رطوبت زیاد در زمین باعث تولید بیماری صمغ و پوسیدگی یقه درخت می‌شود که به تدریج درخت را ضعیف و بالاخره خشک می‌کند. درخت پسته به کم آبی و خشکی مقاومت زیاد نشان می‌دهد بطوری که درختان کهن را می‌توان بدون آبیاری بر مدت خیلی طولانی (شادی چند ده سال) زنده نگاه داشت.

خاک مطلوب پسته

بهترین خاکها برای کاشت درخت پسته خاکهای لیمونی سبک یعنی شن و رس می‌باشد. در اراضی سبک مصرف کود برای برداشت رضایت بخش است ولی در اراضی رسی سنگین که رطوبت را به مقدار زیاد و برای مدتی طولاتی در خود نگاه می‌دارد کاشت این گیاه نتیجه رضایت بخشی نمی‌دهد و مقدار محصول چندان قابل توجه نخواهد بود. درخت پسته تا اندازه‌ای تحمل شوری خاک را می‌کند.